» »

Şêrko Bêkes: Ez nikarim helbestê ji herikîna xwîna dayîk û zarokên Kurd cuda bikim
Hevpeyvîn: Emîr Şuaîvend
 

Hevpeyvîna taybet ya Agirî bi helbestvanê navdar yê Kurd, Şêrko Bêkes

Helbest xemla ziman e û ziman nasnameya gelan e, û herwiha ew hîmekî qahîm e ku dîroka gelan li ser da dimeşe. Helbest xwedîka zelal ya rengan e ku hemû ciwanî, nermî û narîniya xwezayê tê de dixuye. Ev gelek caran şûrê şer û mertalê berxwedaniyê ye ku di dîroka gelê me de bi kevintirîn destnivîs tê hesibandin.

Kurdistan ji dûr zemanan heyanî niha di bin bahoza zulm, zor û dagîrkeriyê de bûye, lewra helbesta Kurdî pêtir di çepera berxwedaniyê de cih girtî ye. Pir in ji wan helbestvanên me yên ku di vî warî de kedên giran danîne û şakarên bê mînak afirandine, yek ji wan helbestvanên herî navdar ku îro jî di jiyanê de ye, mamosta Şêrko Bêkes e. Ev xelkê bajarê Silêmaniyê û Kurê helbestvanê navdar Bêkes e. Zmanê helbestên Mamosta Şêrko hertim mertalê berxwedaniya gelê me di hember zulm û zora serdestan de bûye. Wî heyanî niha 25 berhem wekî helbest ji çapê derbas kirine ku piraniya wan bi zimanên biyanî jî hatine wergerandin. Me xwast ku ji nêzîk ve haydarî kar, xebat û ramanên Mamosta Şêrko Bêkes li ser hunera helbestê bibin, lewre me hevpeyvînek bi wî re pêk anî ku em deqa wê di jêr de dixin ber çavên we xwendevanên hêja.

Birêz Mamosta Şêrko, di destpêkê de em dixwazin ku hûn hinek li ser jiyana xwe ya taybetî û çawaniya destpêkirina karê xwe yê hunerî ji xwendevanên me re biaxivin.
Bi kurtî dikarim bêjim ku ez di sala 1940’an de li bajarê Silêmaniyê ji diya xwe bûm. Min xwendina xwe ya destpêkî û navendî li bajarê Silêmaniyê û xwendina pêşesazî li Bexdayê bi dawî anî. Yekem dîwana min ya helbestan di sala 1968’an de li bajarê Bexdayê hate çap kirin. Min di sala 1970’an de bi hevkariya çend helbestvan û çîroknivîsan yekem weşana wêjeyî ya bi navê “Ruwange” li çapê xist. Min 2 caran berê xwe daye çiyayên Kurdistanê û tevlî şoreşa berxwedaniya gel bûm. Di sala 1975’an de min yekem qesîdeya xwe ya bi navê “Koç” nivîsand. Di sala 1986’an de ez derketim derveyî welêt. Di sala 1987-1988’an de ez bûm bi xwediyê Xelata Tofoskî ya ser bi Yaneya Qelemê Swêdê. Heyanî niha parek ji berhemên min bi 10-12 zimanên cîhanê hatine wergerandin. Di sala 2001’an de ji aliyê dezgeha Xak ve Xelata “Pîremêrd” bi min hate bexşîn. Heyanî niha min 25 dîwanên helbestan bi zimanê Kurdî li çapê derbas kirine. Min di sala 1965-1966’an de yekemîn helbesta xwe nivîsand.

Wekî ku hûn dizanin nêrînên cur be cur seba helbestê hene, hûn wekî xwe helbestê çawa pênase dikin?
Kesek nine ku pênaseyekî diyar û sinûrdar ji bo helbestê hebe, wekî ku çawa em nikarin jiyanê bi rengekê bixemilînin yan ku bixin nava çarçoveyekê. Helbest jî her wisa ye. Her ji ber vê çendê ye ku ji serdemê Eflaton heyanî niha helbest bi hezaran rengan hatiye pesin kirin. Em dikarin bibêjin ku helbest xwediyê gişt wan pênasane ye, lê di halekê de jî xwediyê tu ji wan pênasan nebûye. Bi raya min ev newekheviyane vedigerin bo warên cur bi cur yên helbestê. Her helbestvan yan jî rexnegirekê pêka meyl û lêkdana xwe helbest şirove kiriye. Ev çende dibe sedam hatine rojeva nêrînên cur be cur. Bo mînak Romansî helbestê xwezayî dizanin û bi çavê xeyal lê dinêrin, berevajî, Rêalîzm ku pêtir eqlanî ne, helbestê di cîhana rojane de zeq dikin. Sorêalî her bi giştî berevajî hemû nêrînên din derdikevin û wateyekî din didin helbestê, ew bawer in ku helbest bê sinûr e û ziman di nava vê de beredayî ye, bi awayekê ku dikare orf û adetan biguhere û hemû wateyan ser û bin biket. Renge min bi xwe çend pesnên cur bi cur ji bo helbestê hebin, helbest li bal min balindeya ziman û nepeniya vê hunerê ye ku têgihîştin ji vê heya qasekê giran û zor e! Ez dikarim zaftir helbestê şirove bikim û wateyên cur bi cur bidim helbestê. Lê rawestgehek nine ku mirov bisekinîne û bibêje tevav, eva helbest e!

Birêz Şêrko hûn di helbestê de pêtir giraniyê didin çi aliyekê? 
Helbest riha di nava ceste de ye ku mirov nikare endamên wî cesteyî ji hev cuda bike. Bi wateyekî din di wî cesteyî de ji rehên herî biçûk ve bigire heyanî demar û hêstikan, gişt hev û du dikemilînin. Ziman riha helbestê ye, ev yek tê wateya vê çendê ku ger ziman nebe, helbest jî tune ye. Aheng û muzîk liva nava helbestê ne, ger ku livîn nebe, jiyana helbestê tune ye. Wate dişibe çirayê hember helbestê, heke ku çira nebe, birêçûn, têgihîştin, heyirandin û wêne tune ye. Form pencereya helbestê ye. Herwiha ev hîmek e ku helbest li ser vê disekine, ger ku ev nebe hiloşîn û herifîn çê dibe. Xeyal tê wateya firîna helbestê yan jî ev fantaziyayek e ku helbestê ji xeberdana asayî cuda dike. Niha em dikarin bibêjin ku helbest avahiyek e ku ji kevirekê heyanî sitûnekî mezin, dîwar û herwiha pirtik bi pirtika wî avahiyî bi hev re girêdayî ne. Ez wekî hemû helbestvanên din girîngî û pûteyê bi gişt pêkhatên helbestê didim. Helbest nivîsandin curek hostatî ye, gereke mirov bizanibe çi dike, lê dîsan heke ku mirov di wî karê xwe de berhemekî ronakbîrî û ezmûnekê çê neke, ev ne hostatî ye. Ez nirx û buhayê didim bi gişt karên nava tabloyên xwe, ji reng ve bigre heyanî valahî, hêl û heyanî digehe ser hilbijartina çarçove û navê tabloyê.

Bi raya we di dema îro de helbesta Kurdî di çi qonaxekê de ye?
Bi raya min helbesta Kurdî îro tûşî hindek nexweşiyan bûye ku çareseriya wan nexweşiyan jî gelek asan nine. Ji xwe merema min ji piraniya wan helbestan e yên ku rojane di rojname û weşanên din de derdikevin (zimanê siqet). Di helbestên han de nêrînên helbestvan bê ser û ber û nexuya ye û ev bi xwe jî nizane ku çi dibêje. Ev ne şahrezayî û ne pisporî di darêtin û çêkirina bingeha helbestê de ye. Ev bê hay in ji hunera helbestê û bizarî helbestvanên din dikin. Di encam de ev modên helbestê tevlîhev dikin. Lê berevajî hin helbestên xweşik jî hene ku bi bê tu paseportekê digehine hemû dilan. Her çiqas ku ev mînakane kêm in jî, lê di her dem û zemanekê de jî her ev kêmane helbest bûne.

Gelo çima piraniya helbestên Şêrko zimanê buyer û karesatên Kurdistanê ne?
Ez her di zarotiya xwe de di bin keprekê de ji diya xwe bûm ku wê helbest û Kurdayetî bi hev re civandibûn. Bêkesê bav, [bavê Şêrko jî helbestvanekî navdar yê gelê me bû] Bêkesê helbest û di vê demê de jî Bêkesê nava bûyeran de bû. Ev serokê serhildana 6’ê Eylûla sala 1930’an bû. Dema min ji xwe fam kir, helbestên bavê min hindavî serê min bûn, piştre dema ez gihîştim temenê lawîtiyê, ketim nava lehiya serhat û bûyeran de. Me bi çavê xwe herikîna xwîna gelê xwe didît. Em di serdemê çav vekirinê de bûn ku mirovê Pêşmerge serî hilda. Şoreşa Eylûlê teqî. Em ketin çiya. Me ji nêzîk ve ji gundên şewitî û goriyên wan dinêrî. Serdemê lawîtiya me serdemê agirbaranê bû. Min bi xwe jî nedikarî dest ji kumê xwe ve bigirim ku ba nebe! Min nedikarî helbestê ji herikîna xwîna dayîk û zarokên Kurd cuda bikim. Helbest ji xwîna wan qurbaniyan pîroztir nebû, lê her tim ev çende li ber çavê min bû ku hunera helbestê bilind rabigirim û nekem bi pêxura dirûşmên rût û qut. Ez di nava ba û bahozên han de bûm ku ketim nava cîhana helbestê. Qedera helbest û qurbaniyan ez dorpêç kirim.

Min di gelek hevpeyvînên xwe de ev çende dubare kiriye ku karê min di helbestê de ax kulan di nav birînên gelê min de ye. Min dirêjî bi vê ezmûnê daye û hemû cehda min pêşdebirin û dewlemendkirina vê hunerê bûye û her car min xwastiye gurzekê bixim ser coxîna helbesta Kurdî. Ji xwe piraniya berbiçav ya berhemên min di vê pêvajoyê de herikîne. Dengê helbesta min di gelek dîwanên min de dengê buyer û aliyên cîhanî bûye. Jin wekî dayîk û xweştivî, giyan û ceste jî di helbestên min de xwedî rûmet in. Herwiha ger hûn ji gişt helbestên min binêrin, dê bibînin ku xemên mirovan ji hemû aliyên cîhanê ve li bal min bûne bi curek ji peyama helbestê. Lê Kurdistan û tirajêdiyên vê di pileya yekem de cih digirin, ji ber ku ev dergûşa ziman û peyva min in. Lê her di vê demê de jî hemû tiştên xweşik û hemû reng, rengdan bûn.

Mamosta bi raya we çima wêjeya Kurdî bi giştî û helbest bi taybetî ketine mala wêjeya berxwedaniyê?
Wêje di bin her nav û nîşanekê de be, her wêje ye. Eva ku bi wêjeya berxwedanî hatiye binav kirin, qonaxek ji qonaxên                jiyana gelê me wekî piraniya gelên cîhanê ye, bo mînak gelên Rûsya, Fransa, Spanya, Amerîkaya Latîn, Afrîqa û gelek welatên din ev qonaxe şopandine û heyanî niha jî wêjeya berxwedaniya şerê duyem yê cîhanê di weşanên wan de tên dîtin û ev wêjeye bûye parek ji çanda wan gelan. Ev çende bi “ketine" nava vê xaneyê, nayê bi nav kirin.

Gelê me ji dema ku hebûna xwe hîs kirî ye heyanî niha, di bin îşkenceya dagîrkeran de bûye, gelê me ji hilmijîna hewayê azadî û serfiraziyê hatiye bê par kirin, zimanê wî gelî wekî teyrekî per û bask şikandî bûye. Ji xwe dema jiyanek wiha be, helbest jî dibe rengvedana vê jiyanê, ji ber vê çendê gelek xwezayî ye dema ku parek ji wêjeya wî gelî wêjeya berxweder be. Ev pêvajoya han ji Ehmedê Xanî ve dest pê dike û li bal Hacî Qadirê Koyî digihîje astekî bilind û berbiçav û di serdemê Bêkes [bavê Şêrko] û hevalên wî de dibe bi curek ji peyama helbestê. Heya roja ku azadî bihê dorpêç kirin û heya dagîrkirina axekê di rojevê de be, ev wêjeye jî tim wê berdewam bimîne, lê di hemû demekê de merema me ji wêjeyê û gotara helbestî ye, ne gotara siyasî û gazîkirina îdeolojiyê.

Mamosta bi giştî berhemên te yên çap bûyî kîjan in û piroje yan jî berhema te ya pêşerojê dê çi be?
Wekî ku min îşare pê kir heyanî dema niha 25 berhemên min wekî pirtûkên helbestan bi Kurdî hatine weşandin. Eva jî nayê wateya vê çendê ku gişt helbestên min gorî dilê min in. Na, di cîhanê de helbestvanek ku gişt berhemên vî di astekê de bin tu ne ye. Wekî çawa ku hemû salên jiyana mirovan ne wekhev in, helbest jî tiştekî wiha ye. Dîwana min ya dawiyê bi navê “Surode Berdînekan” bû, ez nizanim pirojeya min ya pêşerojê dê çi bibe, ev çi be jî dê di dema xwe de serî hilde û bikeve ber çavê hemûyan.